Có những họa sĩ dành cả đời để tìm kiếm một phong cách khác biệt, nhưng với Đỗ Đức, điều quan trọng hơn cả là đi đủ sâu để hiểu vùng đất mình đặt chân đến và những con người đang sống ở đó. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với miền núi phía Bắc, ông đã tạo nên một thế giới hội họa mang đậm dấu ấn riêng, nơi núi đá, bản làng, vó ngựa và dáng người cùng kể câu chuyện về một miền non nước giàu sức sống.
Chân dung họa sĩ Đỗ Đức (Nguồn: Báo Thể Thao và Văn Hóa)
Sinh năm 1945 tại Đại Từ, Thái Nguyên, họa sĩ Đỗ Đức qua đời ngày 7/4/2026, để lại di sản nghệ thuật gắn bó sâu sắc với cảnh sắc và văn hóa các dân tộc miền núi. Trong cuộc phỏng vấn với Báo Nhân Dân, ông từng chia sẻ quan niệm sáng tác giản dị mà nhất quán: “Tôi tìm chiều sâu, không tìm sự khác lạ”, ấy là một lựa chọn phần nào lý giải hành trình nghệ thuật bền bỉ của ông.
Một chuyến đi và miền đất theo ông suốt cuộc đời
Tình yêu của Đỗ Đức dành cho vùng cao không chỉ bắt nguồn từ vẻ đẹp của núi non, mà còn được bồi đắp qua những chuyến đi dài ngày, những lần gặp gỡ và quá trình quan sát đời sống thực tế. Ông không muốn chỉ ghi lại một khung cảnh đẹp trước mắt; điều ông tìm kiếm là không khí của vùng đất, những lớp trầm tích văn hóa và mối liên hệ giữa con người với môi trường sống của họ.
Tác phẩm “Trên nương” của họa sĩ Đỗ Đức (Nguồn: Báo Điện tử Chính phủ)
Trong bài viết “Họa sĩ Đỗ Đức thương lắm ‘non nước biên thùy’” của Báo Tuổi Trẻ, chuyến đi Hà Giang năm 1973 được nhắc đến như dấu mốc quan trọng trong hành trình sáng tác của ông. Chỉ 23 ngày đi qua vùng cao Đồng Văn, Quản Bạ, nhưng ký ức về miền biên viễn đã theo ông suốt cuộc đời nghệ thuật; từ đó, núi rừng không còn đơn thuần là phong cảnh, mà trở thành nơi lưu giữ dấu vết sống và câu chuyện của con người.
Hơn 50 bức tranh sơn dầu được giới thiệu trong triển lãm Non nước biên thùy năm 2024 là kết quả của một hành trình sáng tác kéo dài nhiều năm. Tại triển lãm, họa sĩ Vi Kiến Thành đánh giá Đỗ Đức là người đã bền bỉ để vùng đất và con người miền núi phía Bắc cất lên tiếng nói riêng qua hội họa. (Nguồn: Báo Điện tử Chính phủ)
Khi vẽ ngựa cũng là vẽ người
Ngựa là một hình tượng thường xuyên xuất hiện trong tranh Đỗ Đức, nhưng ý nghĩa của chúng vượt xa việc tái hiện một con vật quen thuộc ở miền núi. Trong cuộc phỏng vấn với Báo Nhân Dân, ông kể rằng ban đầu mình vẽ ngựa vì yêu thích hình thể, sự cân bằng và nhịp điệu của chúng; càng quan sát, ông càng nhận ra ở loài vật này những phẩm chất gần gũi với con người như hiền hậu, trung thành và nhẫn nại.
Hình tượng ngựa trong tranh Đỗ Đức gợi lên sự nhẫn nại, trung thành và mối gắn bó lâu đời giữa con người với đời sống vùng cao (Nguồn: Tác phẩm “Đi chợ”)
“Tôi coi như khi vẽ ngựa là vẽ người, chứ không còn vẽ ngựa nữa”, Đỗ Đức chia sẻ. Trong nhiều bố cục lớn, những con ngựa chỉ xuất hiện như những hình dáng nhỏ giữa núi non và sương khói, nhưng sự hiện diện ấy khiến cảnh vật có thêm hơi thở và nhịp sống; như chính ông lý giải, nếu thiếu chúng, bức tranh vẫn có núi và sương nhưng “đời sống sẽ vắng đi”.
Cách nhìn ấy cho thấy điểm đặc biệt trong hội họa Đỗ Đức: ông không tách con người khỏi thiên nhiên, cũng không xem cảnh vật là thứ chỉ để chiêm ngưỡng. Bản làng, con đường, đàn ngựa hay những triền núi đều nằm trong cùng một mạch sống, nơi mỗi chi tiết nhỏ có thể gợi ra sự gắn bó, ký ức và sức bền của con người vùng cao.
Những bức tranh là chân dung của đất nước
Nhận xét về tranh Đỗ Đức, cố họa sĩ Anh Thường từng gọi đó là những bức tranh về “chân dung đất nước, gương mặt đất nước”. Cách nhìn này gợi ra giá trị vượt khỏi phong cảnh đơn thuần: tranh không chỉ cho thấy núi đá hay bản làng, mà còn lưu giữ cách con người sinh sống, gắn bó và tạo nên bản sắc của vùng đất ấy.
Đỗ Đức thổi hồn và biến những cảnh núi rừng trở thành gương mặt của đất nước (Nguồn: Tạp chí Sông Lam)
Những ngôi nhà nép bên sườn núi, những con đường đi qua miền đá hay dáng người giữa không gian rộng lớn đều góp phần tạo nên một miền ký ức có thật, được chuyển hóa bằng ngôn ngữ hội họa. Người xem không chỉ đứng trước một cảnh đẹp, mà còn có cơ hội cảm nhận chiều sâu văn hóa và đời sống phía sau cảnh sắc.
Bởi vậy, tranh Đỗ Đức không cố gắng làm cho vùng cao trở nên xa lạ hay kỳ vĩ hơn thực tế. Ông tìm cách nhìn lâu hơn, hiểu kỹ hơn và giữ lại những điều có thể dễ dàng bị bỏ qua nếu người ta chỉ đi qua một vùng đất để ngắm cảnh rồi rời đi.
Một đời sáng tác và tinh thần không ngừng tìm tòi
Trước khi được biết đến rộng rãi qua những bức tranh sơn dầu về miền núi, Đỗ Đức đã bắt đầu sự nghiệp với tranh khắc gỗ; tác phẩm tốt nghiệp Chợ vùng cao sau đó được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ông tiếp tục thử sức với nhiều chất liệu, dành khoảng ba thập kỷ gắn bó với giấy dó trước khi chuyển sang sơn dầu, rồi tìm hiểu thêm về sơn mài trong những năm cuối đời.
Sự thay đổi chất liệu không đồng nghĩa với việc chạy theo cái mới bằng mọi giá. Với Đỗ Đức, mỗi chất liệu có một ngôn ngữ riêng và người họa sĩ cần hiểu được ngôn ngữ ấy để tìm ra cách biểu đạt phù hợp; điều ông theo đuổi vẫn là chiều sâu trong cảm nhận và tư tưởng, chứ không phải sự khác biệt chỉ để gây chú ý.
Tinh thần ấy còn thể hiện trong cách ông nhìn nhận hành trình sáng tác: “Không cần nhanh, nhưng phải chắc, và phải đi cho đến cùng”, ông nói. Với Đỗ Đức, vẽ cũng giống như đi qua những cung đường miền núi, đòi hỏi sự kiên nhẫn, khả năng quan sát và lòng sẵn sàng trở lại với những điều tưởng như đã quen thuộc để nhận ra thêm một lớp nghĩa mới.
Khi những bức tranh tiếp tục kể câu chuyện của người nghệ sĩ
Ngày nay, những tác phẩm của Đỗ Đức vẫn tiếp tục gặp gỡ người xem trong nhiều không gian khác nhau, ngoài phòng triển lãm hay bảo tàng. Tại Mai Chau Hideaway Lake Resort, giữa mặt hồ Hòa Bình và những dãy núi nối tiếp nhau của Tây Bắc, các tác phẩm nguyên bản của ông được lưu giữ và trưng bày trong một không gian nghỉ dưỡng gần gũi với chính miền đất đã nuôi dưỡng cảm hứng sáng tác của người họa sĩ.
Tranh gốc của họa sĩ Đỗ Đức được trưng bày tại Mai Châu Hideaway
Sự hiện diện của những bức tranh ấy tạo nên một cuộc đối thoại giữa hội họa và cảnh quan bên ngoài: núi rừng không chỉ hiện diện qua khung cửa, mà còn tiếp tục được cảm nhận qua đường nét, màu sắc và những câu chuyện trong tranh. Với người xem, việc đứng trước tác phẩm nguyên bản cũng là cơ hội để tiếp cận trực tiếp hơn với dấu vết sáng tạo của nghệ sĩ: từ cách ông chọn chi tiết, tổ chức bố cục đến cách ông gửi gắm tình cảm dành cho con người và vùng đất.
Mỗi bức tranh của Đỗ Đức là một tài sản vô giá, lưu giữ hồn cốt miền biên viễn
Giá trị của những tác phẩm được lưu giữ không chỉ nằm ở tính nguyên bản, mà còn ở khả năng tiếp tục kết nối người xem với thế giới quan của người đã tạo nên chúng. Trong không gian gần gũi với thiên nhiên Tây Bắc, tranh Đỗ Đức không trở thành vật trang trí tách rời bối cảnh; trái lại, chúng mở ra một cách nhìn sâu hơn về vùng đất, khiến trải nghiệm ngắm cảnh có thể tiếp nối thành sự tò mò, thấu hiểu và trân trọng.
Đỗ Đức đã đi xa, nhưng những gì ông dành cả đời để quan sát và ghi lại vẫn còn ở đó: trong từng triền núi, bản làng, dáng ngựa và những gương mặt miền cao. Di sản của ông nhắc người xem rằng vẻ đẹp của một vùng đất không chỉ nằm ở điều mắt có thể nhìn thấy, mà còn ở những câu chuyện cần thời gian để hiểu, và đôi khi, một bức tranh có thể giúp chúng ta bắt đầu hành trình ấy.