Mo Mường Hòa Bình: Hành trình gìn giữ, bảo tồn di sản tâm thức đại ngàn

Mo Mường là một di sản văn hóa đặc sắc gắn với đời sống tinh thần và tín ngưỡng của cộng đồng người Mường, được ví như một bộ bách khoa thư dân gian khổng lồ, lưu giữ trọn vẹn vũ trụ quan, đạo lý và ký ức cội nguồn của cả một dân tộc. Từ những lời mo được truyền qua nhiều thế hệ đến hành trình bảo tồn trong đời sống hiện đại, di sản này phản ánh chiều sâu văn hóa, ký ức và bản sắc của vùng đất Hòa Bình. Cùng khám phá giá trị Mo của người Mường, thực trạng bảo tồn và những nỗ lực đưa di sản tiếp tục hiện diện trong cộng đồng. 

Mo Mường là gì? Di sản truyền khẩu độc bản của đồng bào Hòa Bình 

Mo Mường là hoạt động diễn xướng dân gian gắn liền với đời sống tín ngưỡng, tâm linh của người Mường, được thể hiện qua các nghi lễ diễn ra trong không gian cộng đồng và từng gia đình khi có việc hệ trọng. Theo chia sẻ của nghệ nhân, thầy mo Bùi Văn Minh (xóm Mận, xã Vân Sơn, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình), Mo được cấu thành từ ba yếu tố cốt lõi gồm lời mo, diễn xướng và môi trường diễn xướng cùng con người thực hành, trong đó lời mo gắn liền với người diễn xướng giữ vị trí quan trọng nhất trong toàn bộ hệ thống nghi lễ.

Mo Mường Hòa Bình - Nét văn hóa nơi vùng cao ( nguồn: Báo Đại Đoàn Kết)

Chủ thể thực hành Mo Mường là các thầy mo - những người lưu giữ tri thức mo, thuộc lòng hàng vạn câu mo và thông thạo nghi lễ, tập quán, được cộng đồng tin tưởng, suy tôn bởi uy tín. Khi hành lễ, thầy mo vừa là người nói, đọc, vừa là người hát các bài mo, đòi hỏi trí nhớ tốt, chất giọng và sự am hiểu sâu sắc về văn hóa bản địa. Do người Mường không có chữ viết riêng, các bài mo được lưu truyền chủ yếu bằng phương pháp truyền miệng, từ thế hệ này sang thế hệ  khác, được duy trì và phát huy thông qua chính những nghi lễ trong đời sống dân gian.

Hòa Bình được xem là “cái nôi” của văn hóa Mường, nơi Mo được thực hành đậm đặc và bảo lưu nguyên vẹn so với nhiều vùng khác. Với những giá trị lớn về văn học, lịch sử và nhân văn, Mo của người Mường đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành cơ sở quan trọng cho các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong thời gian tiếp theo.

Xem thêm: Văn hóa người Mường và những nét đặc trưng từ tín ngưỡng đến ẩm thực 

Mo Mường chứa đựng những giá trị văn hóa nào?

Nơi lưu giữ giá trị văn hóa di sản Mo Mường ( Nguồn: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch)

Mo Mường không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng mà còn là di sản văn hóa dân gian lưu giữ nhiều giá trị về lịch sử, đạo lý, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng của người Mường. Những giá trị nổi bật có thể khái quát như sau:

• Giá trị giáo dục cộng đồng: Truyền tải lịch sử, đạo lý làm người và quan niệm về vũ trụ qua từng câu, từng “roóng mo”, giúp các thế hệ hiểu hơn về cách ứng xử với tổ tiên, cộng đồng và thiên nhiên.
• Giá trị đạo lý và nhân sinh: Nội dung đề cao lòng hiếu nghĩa, sự tôn trọng tổ tiên và cách sống hài hòa với cộng đồng, góp phần hình thành những chuẩn mực ứng xử được truyền lại qua nhiều thế hệ.
• Quan niệm hài hòa với thiên nhiên: Người Mường nhìn nhận con người và thế giới tự nhiên trong mối quan hệ cân bằng, thể hiện qua quan niệm “Rừng yên ma, nhà lành người”. Rừng núi được xem là không gian cần tôn trọng, trong khi sự bình an của gia đình gắn với việc thực hành các nghi lễ phù hợp.
• Giá trị tín ngưỡng: Các nghi lễ như Mo Mát nhà, Mo Thổ công phản ánh quan niệm của người Mường về việc giữ gìn sự bình an cho không gian sống và duy trì mối liên hệ giữa con người với thế giới tâm linh.
• Gắn bó với đời sống người Mường: Hiện diện trong nhiều cột mốc và nhu cầu tinh thần của cộng đồng, qua đó phản ánh sinh động thế giới quan, phong tục và đời sống văn hóa của người Mường.
• Giá trị văn học, lịch sử và khoa học: Hệ thống lời mo lưu giữ nhiều lớp tri thức, câu chuyện, quan niệm và ký ức được truyền qua nhiều thế hệ, tạo nên kho tàng văn hóa dân gian có giá trị nghiên cứu.
• Giá trị trong bảo tồn văn hóa: Những giá trị đa dạng về văn học, lịch sử, khoa học và tín ngưỡng là nền tảng để được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đồng thời tạo cơ sở cho việc xây dựng các giải pháp bảo vệ và phát huy di sản trong giai đoạn tiếp theo. 

9 thể loại Mo Mường đặc sắc trong văn hóa Mường 

Lễ mát nhà của đồng bào dân tộc Mường ( Nguồn: Báo Đại Đoàn Kết)

Mo Mường không chỉ được thực hành trong nghi lễ tang ma mà còn bao gồm 9 thể loại mo gắn với nhiều nhu cầu tín ngưỡng và sinh hoạt khác nhau của người Mường. Mỗi thể loại có nội dung, mục đích và không gian thực hành riêng, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng qua nhiều thế hệ. 

• Mo trong lễ tang (Mỏ ma): Là thể loại  tiêu biểu và trang trọng, được thực hành trong tang lễ để thực hiện các nghi thức dẫn đường cho linh hồn người đã khuất.
• Mo vía (Mo Voái): Thực hiện nghi lễ cầu vía, cầu sức khỏe và bình an cho trẻ nhỏ, người già hoặc người đang đau ốm.
• Mo giải hạn: Được thực hiện nhằm xua điềm xấu, hóa giải vận hạn theo quan niệm tín ngưỡng dân gian của người Mường.
• Mo xin số: Là nghi lễ cầu mong may mắn, thuận lợi và những điều tốt đẹp trong cuộc sống.
• Mo ngày Tết: Gắn với các nghi lễ cúng dịp Tết, thể hiện mong muốn về một năm mới bình an, thuận lợi và may mắn.
• Mo Thổ công thổ địa: Là nghi lễ cúng tạ thần đất tại nơi cư trú, thể hiện sự gắn bó giữa đời sống gia đình với không gian sinh sống.
• Mo đôi đũa: Gắn với phong tục và sinh hoạt gia đình, phản ánh những nét văn hóa dân gian trong đời sống người Mường.
• Mo Mát nhà: Thực hiện nghi thức làm sạch, thanh tẩy không gian nhà ở, đặc biệt gắn với phong tục khi gia đình chuyển vào nhà mới.
• Mo Mụ: Là nghi lễ cầu mong sự bảo hộ và bình an cho trẻ sơ sinh theo quan niệm tín ngưỡng dân gian.

Hiện nay, Mo chủ yếu được thực hành trong tang lễ và các nghi thức cầu sức khỏe, bình an, trong khi một số thể loại như Mo đôi đũa, Mo xin số đang dần thu hẹp phạm vi thực hành. Điều này đặt ra nguy cơ mai một không chỉ đối với đội ngũ thầy mo mà còn với hệ thống tri thức, lời mo, nghi thức và phong tục gắn với 9 thể loại Mo, cho thấy sự cần thiết của việc bảo tồn di sản ngay trong đời sống cộng đồng. 

Khám phá dự án khu bảo tồn Mo Mường tại Hòa Bình

Lễ khởi công xây dựng dự án khu bảo tồn nơi lưu giữ di sản ( Nguồn: Báo Nhân Dân)

Trước nguy cơ mai một, tỉnh Phú Thọ (tỉnh Hòa Bình cũ trước khi sát nhập) đã triển khai nhiều chính sách bảo tồn dài hạn. Năm 2016, Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành Chỉ thị số 08-CT/TU về giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị di sản sau đó UBND tỉnh thành lập Ban Chỉ đạo Mo Mường Hòa Bình. Năm 2018, tỉnh phê duyệt Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Mo Hòa Bình giai đoạn 2019 - 2025 và những năm tiếp theo”, đến giai đoạn 2023 - 2030 tiếp tục triển khai Đề án bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mường và nền văn hóa Hòa Bình.

Điểm nhấn quan trọng nhất là sự kiện đầu tháng 1 năm 2025, khi UBND huyện Cao Phong, chính thức tổ chức Lễ khởi công Dự án Khu không gian bảo tồn Di sản văn hóa Mo của người Mường tại xã Hợp Phong. Dự án có quy mô diện tích lên tới 36,02ha, với tổng mức đầu tư 50 tỷ đồng từ nguồn ngân sách tỉnh Hòa Bình giai đoạn 2021-2025. Đây được đánh giá là công trình hết sức cần thiết nhằm tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị của di sản.

Song song với ý nghĩa bảo tồn văn hóa, khu không gian tại Cao Phong được định hướng trở thành sản phẩm du lịch tiêu biểu, góp phần khai thác tiềm năng du lịch địa phương. Theo bà Quách Thị Kiều - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình cho biết: Tỉnh cũng đang đẩy mạnh tuyên truyền, xây dựng tài liệu quảng bá, sản xuất phim về di sản Mo để phát sóng rộng rãi, đồng thời xây dựng cơ chế đãi ngộ nhằm động viên các nghệ nhân tiếp tục thực hành và truyền dạy di sản cho thế hệ kế cận.

Ý nghĩa của việc UNESCO ghi danh đối với cộng đồng người Mường

Hành trình giữ lửa văn hóa Mường của người thầy Mo ( Nguồn: Tạp chí Làng nghề Việt Nam)

Theo hồ sơ đề cử chính thức trên hệ thống UNESCO, Mo Mường hiện là hồ sơ của Việt Nam đang được xem xét trong kỳ xét duyệt năm 2026 để đưa vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và tính đến thời điểm hiện tại, di sản này vẫn đang trong quá trình chờ xét, chưa chính thức được ghi danh. Việc hình thành các không gian bảo tồn thực tế như dự án tại Cao Phong đã đề cập ở phần trên chính là một trong những điều kiện quan trọng góp phần củng cố tính thuyết phục cho hồ sơ đệ trình này.

Đối với cộng đồng người Mường, việc hồ sơ Mo Mường được UNESCO đưa vào diện xem xét khẩn cấp dù chưa phải kết quả cuối cùng nhưng cũng đã mang ý nghĩa như một sự ghi nhận bước đầu ở tầm quốc tế về giá trị và tính cấp thiết phải bảo vệ di sản này. Sự quan tâm này giúp củng cố niềm tự hào và ý thức gìn giữ ngay trong chính cộng đồng thực hành, đồng thời tạo thêm động lực để các thầy mo tiếp tục truyền dạy cho thế hệ kế cận.

Bên cạnh giá trị tinh thần, nếu được UNESCO chính thức ghi danh trong thời gian tới, di sản sẽ có thêm cơ hội thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu quốc tế và tiếp cận các nguồn lực bảo tồn chuyên sâu. Đồng thời, đây cũng là động lực để di sản Mo trở thành điểm nhấn du lịch văn hóa tại Hòa Bình, góp phần quảng bá bản sắc văn hóa Mường và di sản Việt Nam đến du khách trong nước, quốc tế. 

Du khách có thể góp phần bảo tồn Mo Mường như thế nào?

Thầy Mo thực hiện nghi thức tâm linh ngày lễ hội ( Nguồn: Báo Ảnh Việt Nam - TTXVN)

Bên cạnh chính sách bảo tồn của địa phương và nỗ lực của các nghệ nhân, du khách cũng có thể góp phần bảo tồn Mo Mường thông qua cách lựa chọn trải nghiệm và ứng xử khi tìm hiểu văn hóa Mường. Những hành động phù hợp không chỉ thể hiện sự tôn trọng di sản mà còn góp phần tạo nguồn lực để văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

• Lựa chọn trải nghiệm văn hóa có tổ chức: Ưu tiên các chương trình tìm hiểu văn hóa Mường tại những bản du lịch cộng đồng uy tín, thay vì tìm cách tiếp cận các nghi lễ mang tính riêng tư của gia đình.
• Tôn trọng quy tắc khi tham dự nghi lễ: Giữ thái độ trang nghiêm, ăn mặc phù hợp và hỏi ý kiến trước khi chụp ảnh, quay video nếu có cơ hội chứng kiến một buổi thực hành Mo.
• Chủ động tiếp nhận thông tin đáng tin cậy: Tìm hiểu tại các không gian văn hóa, khu trưng bày hoặc thông qua tài liệu do cơ quan văn hóa địa phương cung cấp để có góc nhìn chính xác hơn về di sản.
• Chia sẻ thông tin đúng cách: Khi đăng tải hình ảnh hoặc câu chuyện về Mo của người Mường trên mạng xã hội, nên ưu tiên nội dung chân thực, tôn trọng văn hóa và tránh diễn giải sai lệch về nghi lễ.
• Ủng hộ du lịch cộng đồng bền vững: Việc lựa chọn các sản phẩm, dịch vụ và trải nghiệm văn hóa do cộng đồng địa phương cung cấp có thể góp phần tạo thêm nguồn thu, từ đó khuyến khích người dân và nghệ nhân duy trì các giá trị văn hóa truyền thống.

Sự chủ động và tôn trọng của du khách là một phần quan trọng trong bảo tồn di sản bền vững. Khi trải nghiệm văn hóa được thực hiện đúng cách, du lịch không chỉ giúp giới thiệu di sản đến nhiều người hơn mà còn tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ và phát huy trong đời sống.

Trải nghiệm không gian văn hóa di sản Hòa Bình tại Mai Chau Hideaway Lake Resort 

Trải nghiệm không gian văn hóa di sản Hòa Bình tại Mai Chau Hideaway Lake Resort 

Nằm ẩn mình trên bán đảo riêng biệt bên bờ hồ Hòa Bình, Mai Chau Hideaway Lake Resort là điểm dừng chân lý tưởng để du khách vừa tận hưởng kỳ nghỉ dưỡng trọn vẹn, vừa có cơ hội chạm gần hơn đến đời sống văn hóa bản địa. Không gian resort được thiết kế theo lối kiến trúc mộc mạc, gần gũi thiên nhiên, mang đến cảm giác tĩnh tại rất phù hợp để du khách lắng lòng tìm hiểu những giá trị tinh thần sâu sắc của vùng đất Mường.

Từ resort, du khách có thể dễ dàng kết nối với các hành trình khám phá văn hóa bản địa xung quanh khu vực hồ Hòa Bình như đạp xe vòng quanh thung lũng Mai Châu khám phá phong cảnh tuyệt đẹp và văn hóa người dân tộc Thái, Mường, hòa mình vào thiên nhiên, ngắm nhìn những người nông dân làm việc trên những cánh đồng lúa xanh tươi (theo mùa), rau và chăn thả gia súc. Đây là những trải nghiệm giúp du khách cảm nhận nhịp sống tinh thần của người Mường một cách tự nhiên, tôn trọng, thay vì tiếp cận Mo Mường như một "dịch vụ trình diễn" đơn thuần.

Lựa chọn nghỉ dưỡng tại Mai Chau Hideaway Lake Resort không chỉ mang đến những phút giây thư giãn bên hồ bơi vô cực nhìn trọn cảnh núi non hồ nước, mà còn là cách để hành trình của bạn trở nên ý nghĩa hơn, khi mỗi kỳ nghỉ đều có thể góp phần lan tỏa và trân trọng giá trị di sản Mo Mường của vùng đất Hòa Bình. Không gian nghỉ dưỡng giữa thiên nhiên Mai Châu cũng tạo nên điểm kết nối hài hòa giữa trải nghiệm thư giãn, khám phá văn hóa trọn vẹn và cảm nhận sâu sắc hơn về bản sắc địa phương. 

Xem thêm: Tour đạp xe Mai Châu 1/2 ngày

Câu hỏi thường gặp về Mo Mường (FAQ) 

Mo Mường có phải chỉ được thực hiện trong tang lễ không?

→ Không. Mo Mường có nhiều hình thức thực hành khác nhau, phục vụ các nhu cầu tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Ai là người thực hiện Mo Mường?

→ Thầy mo là người nắm giữ và thực hành các nghi thức, lời mo theo truyền thống. Vai trò này đòi hỏi quá trình học hỏi, ghi nhớ và truyền dạy lâu dài trong cộng đồng.

Mo Mường có được truyền lại bằng văn bản không?

→ Có, nhưng hình thức truyền khẩu vẫn giữ vai trò quan trọng. Các lời mo có thể được sưu tầm, ghi chép và tư liệu hóa để phục vụ nghiên cứu, truyền dạy thế hệ sau.

Du khách có được tham gia nghi lễ Mo Mường không?

→ Có thể, nhưng tùy vào từng nghi lễ. Du khách nên lựa chọn các chương trình trải nghiệm văn hóa được tổ chức phù hợp, đồng thời tôn trọng quy định của cộng đồng khi tham gia.